Đường đi bộ ven sông Như Ý: không gian công cộng mới và vấn đề cũ
Đường đi bộ ven sông Như Ý ở Huế là tuyến không gian công cộng mới được lát đá granite, lắp lan can thép không gỉ và bố trí bến nước, bãi đỗ xe, nhằm phục vụ nhu cầu đi dạo, tập thể dục, ngắm cảnh và phát triển kinh tế đêm của người dân, du khách trong lòng đô thị bên sông thơ mộng. Mặc dù mới hoàn thành và đưa vào sử dụng, đoạn tuyến từ Đập Đá đến cầu Vỹ Dạ đã nhanh chóng trở thành điểm đến đông người nhờ kết nối với hệ thống đường đi bộ bờ nam sông Hương. Nhưng đi kèm với dòng người là dòng xe máy chạy vào đường đi bộ Huế dù có biển cấm, cùng các hoạt động buôn bán bày bàn ghế, dù bạt lấn chiếm không gian công cộng, làm dấy lên câu hỏi: chúng ta xây hạ tầng đô thị để phục vụ ai, và ai đang chịu trách nhiệm bảo vệ nó?
Biển cấm chỉ là hình thức: khi quy định không thắng nổi thói quen
Tuyến đường đi bộ và kè sông Như Ý có chiều dài khoảng 1,6km, tổng mức đầu tư hơn 267 tỷ đồng, kéo từ Đập Đá đến cầu Vân Dương qua hai phường Thuận Hóa và Vỹ Dạ. Đây là khoản đầu tư lớn vào hạ tầng đô thị, nhưng những biển cấm ô tô, xe máy ở các lối vào đang bị đối xử như vật trang trí hơn là quy chuẩn bắt buộc. Dù biển cấm hiện diện rõ ràng, xe máy vẫn thường xuyên chạy vào đường đi bộ Huế, chủ yếu phục vụ việc đưa đón khách tại homestay, quán cà phê dọc tuyến. Điều này phản ánh một thực tế khó chịu: ở nhiều thành phố Việt Nam, pháp luật giao thông và quy định quản lý không gian công cộng dễ bị nhượng bộ trước tiện lợi cá nhân và lợi ích kinh doanh. Khi người dân quen nhìn biển cấm mà vẫn đi, mọi thiết kế an toàn giao thông trên giấy sẽ bị vô hiệu hóa ngay trên mặt đường.
Không gian công cộng bị lấn chiếm: mất an toàn, mất mỹ quan, mất mục tiêu
Đường đi bộ ven sông Như Ý được thiết kế dành riêng cho người đi bộ: mặt lát đá granite, lan can, cầu vòm, 11 bến nước, bãi đỗ xe hơn 1.300m². Song thực tế đang bóp méo mục tiêu này. Một số hộ kinh doanh bày bàn ghế, dù bạt ngay trên lối đi, thu hẹp không gian di chuyển, làm người đi bộ phải lách qua xe và hàng quán. Đây không chỉ là câu chuyện mỹ quan đô thị bị phá vỡ mà còn là rủi ro an toàn giao thông: xe máy chạy giữa dòng người, trẻ em, người lớn tuổi trên một mặt đường không thiết kế cho phương tiện cơ giới. "Việc phương tiện cơ giới lưu thông trên tuyến đường đi bộ không chỉ tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn đối với người đi bộ mà về lâu dài còn có thể ảnh hưởng đến chất lượng công trình". Khi mặt đá granite phải chịu tải trọng xe máy hàng ngày, tuổi thọ công trình chắc chắn bị rút ngắn, lợi ích đầu tư công bị bào mòn trong im lặng.
Khoảng cách giữa bản vẽ hạ tầng và thực tế quản lý đô thị
Câu chuyện đường đi bộ Như Ý không phải trường hợp đơn lẻ, mà là tấm gương phản chiếu khoảng cách giữa thiết kế hạ tầng đô thị và thực thi quản lý ở nhiều nơi. Huế đang đầu tư mạnh vào hạ tầng, từ tuyến đường bộ ven biển và cầu vượt cửa biển Thuận An dài gần 7,8km với tổng mức đầu tư 2.400 tỷ đồng cho đến những tuyến đi bộ ven sông. Nhưng nếu nếp quản lý không gian công cộng vẫn lỏng lẻo, hạ tầng tốt sẽ bị sử dụng sai công năng. Ngay trên chính tuyến Như Ý, địa phương đã sớm nghĩ đến việc khai thác không gian kinh tế đêm văn hóa, ẩm thực và giải trí, với đề án đầu tư xã hội hóa khoảng 180-200 tỷ đồng, hạ tầng dạng lắp ghép để tuân thủ hành lang bảo vệ nguồn nước và dễ di dời. Ý tưởng này hấp dẫn, nhưng sẽ khó thành không gian phố đêm văn minh nếu ngay từ đầu không bảo vệ được quyền đi bộ an toàn, thông thoáng cho người dân.
Muốn phố đi bộ đúng nghĩa: phải siết quản lý, đổi thói quen
Điều tích cực là chính quyền phường Thuận Hóa không đứng ngoài cuộc. Ngay sau khi tiếp nhận đoạn tuyến từ Đập Đá đến cầu Vỹ Dạ, phường đã chỉ đạo lực lượng tăng cường kiểm tra, nhắc nhở và xử lý phương tiện chạy vào đường đi bộ, tạm giữ bàn ghế, dù bạt của các trường hợp kinh doanh lấn chiếm. Trong hai ngày 5 và 6/8, công an phường phối hợp đơn vị dịch vụ sự nghiệp đã tuần tra, chấn chỉnh tình trạng xe máy lưu thông và buôn bán lấn chiếm không gian công cộng trên tuyến. Tuy nhiên, nếu chỉ dựa vào chiến dịch ngắn hạn, thói quen sai sẽ nhanh chóng quay lại. Quản lý không gian công cộng cần chiến lược dài hơi: tổ chức lối vào rõ ràng, tách bãi đỗ xe hợp lý, công khai mức xử phạt, kết hợp tuyên truyền thường xuyên và sự tham gia tự giác của các hộ kinh doanh. Khi người dân hiểu rằng đường đi bộ là quyền lợi chung chứ không phải “phần dư” để xe và quán chiếm dụng, phố đi bộ ven sông Như Ý mới có cơ hội trở thành điểm nhấn đô thị đúng nghĩa mà Huế kỳ vọng.
