Thuế kép gần 30%: bức tranh mới của tôm Việt tại Mỹ
Tôm Việt thuế Mỹ hiện là cụm từ chỉ tình trạng tôm đông lạnh xuất khẩu phải gánh đồng thời thuế Section 301 thủy sản, thuế chống bán phá giá và có thể cả thuế chống trợ cấp, khiến tổng gánh nặng thuế với một số sản phẩm tiến sát ngưỡng 30% khi vào thị trường Hoa Kỳ, qua đó làm thay đổi đáng kể chi phí cạnh tranh thủy sản và chiến lược xuất khẩu tôm Mỹ của doanh nghiệp Việt. Thông tin về mức thuế chồng thuế này được bà Lê Hằng, Phó tổng thư ký VASEP, nêu tại một cuộc họp báo về đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững ngành thủy sản tổ chức ở TP.HCM ngày 7/8. Vấn đề không còn là một sắc thuế đơn lẻ, mà là cách các loại thuế mới đang tái định hình cấu trúc cạnh tranh trên thị trường Mỹ – nơi tôm Việt vốn phải đối đầu trực tiếp với nguồn cung từ Ecuador, Ấn Độ, Indonesia, Thái Lan và nhiều nước khác. Từ ngày 24/7, Hoa Kỳ bắt đầu áp dụng vòng thuế mới theo Section 301 với mức phổ biến 10% hoặc 12,5% cho 60 đối tác thương mại, trong đó Việt Nam thuộc nhóm 12,5%. Theo dữ liệu được VASEP dẫn, chỉ trong tháng 6, Ecuador đã vượt Ấn Độ để trở thành nguồn cung tôm lớn nhất cho Mỹ, trong khi nhập khẩu tôm từ Việt Nam giảm 27%, cho thấy dấu hiệu rõ rệt về sự dịch chuyển đơn hàng dưới áp lực thuế và chi phí.
Section 301 thủy sản: công cụ điều tiết lâu dài, không chỉ là cú sốc ngắn hạn
Từ góc nhìn chiến lược, Section 301 thủy sản không phải một biến cố nhất thời mà là công cụ điều tiết thương mại dài hạn, buộc doanh nghiệp phải xem lại toàn bộ mô hình xuất khẩu, thay vì chỉ tìm cách "né" một vòng rà soát ngắn ngày. Thuế này được xây dựng trên cơ sở pháp lý vững hơn so với Section 122 và có khả năng tồn tại nhiều năm, nghĩa là mọi tính toán chi phí phải cập nhật kịch bản dài hạn chứ không thể dựa vào giả định sớm được gỡ bỏ. Điều đáng nói là Việt Nam bị xếp ở mức 12,5%, cao hơn 2,5 điểm phần trăm so với các đối thủ trực tiếp như Ecuador, Ấn Độ, Indonesia đang ở mức 10%. Trong một thị trường mà biên lợi nhuận ngày càng mỏng, chênh lệch vài điểm phần trăm đã đủ để nhà nhập khẩu cân nhắc lại việc phân bổ đơn hàng giữa các nguồn. Sự phân hóa này không tạo ra một quốc gia hưởng lợi tuyệt đối, vì nhiều đối thủ khác như Thái Lan, Trung Quốc, Na Uy, Chilê hay Peru cũng nằm trong nhóm 12,5%, nhưng nó đẩy Việt Nam vào thế phải chứng minh giá trị vượt trội thay vì cạnh tranh thuần túy bằng giá. Một điểm doanh nghiệp dễ bỏ qua là Section 301 không đứng tách biệt với thuế MFN, thuế chống bán phá giá và chống trợ cấp. Chính tổng chi phí đưa hàng vào Hoa Kỳ – bao gồm thuế, logistics và tuân thủ kỹ thuật – mới là thước đo thật sự của lợi thế cạnh tranh.
Thuế chống bán phá giá, trợ cấp và thực tế tôm đông lạnh Việt Nam
Vấn đề của tôm Việt tại Mỹ không chỉ là Section 301 mà là "thuế chồng thuế" trên một ngành hàng vốn cạnh tranh chủ yếu bằng giá. Nhiều doanh nghiệp đang chịu đồng thời thuế chống bán phá giá (AD) và thuế chống trợ cấp (CVD), khiến tổng nghĩa vụ thuế khoảng 19,6% với các nhóm xuất khẩu chủ lực – con số đã cao hơn đáng kể so với Ecuador, Indonesia hay Thái Lan ngay cả trước khi cộng thêm 12,5% Section 301. Với một số sản phẩm tôm đông lạnh, đại diện VASEP cảnh báo tổng mức thuế có thể tiến gần 30% khi cộng dồn các sắc thuế áp dụng tại cửa khẩu Mỹ. Trong phân khúc tôm đông lạnh tiêu chuẩn, nơi nhà nhập khẩu có nhiều lựa chọn thay thế, đây là bất lợi trực diện. Khi mức thuế tăng, mọi khác biệt nhỏ về chi phí nguyên liệu, năng suất chế biến, quản trị logistics đều phóng đại trên bảng giá chào hàng. Thị trường Mỹ vốn là đầu tàu tiêu thụ tôm, nhưng các con số gần đây cho thấy cán cân đang nghiêng về phía Ecuador – quốc gia Nam Mỹ có lợi thế về thuế, khoảng cách địa lý và chi phí logistics, với xuất khẩu tôm sang Mỹ tăng khoảng 60% trong khi nhập khẩu từ Việt Nam giảm sâu. Nếu doanh nghiệp vẫn giữ tư duy bán hàng như giai đoạn trước, việc mất thêm thị phần là điều khó tránh.
Tư duy chi phí cạnh tranh thủy sản: nhìn tổng thể, không nhìn từng mức thuế
Trong mặt bằng cạnh tranh mới, điểm đáng giá nhất từ khuyến nghị của VASEP là yêu cầu doanh nghiệp chuyển trọng tâm từ ám ảnh một mức thuế sang quản trị "khoảng cách tổng chi phí" với từng đối thủ. VASEP nhấn mạnh theo dõi khoảng cách tổng chi phí – bao gồm MFN, Section 301, AD/CVD (nếu có), logistics và chi phí tuân thủ các yêu cầu kỹ thuật – quan trọng hơn nhiều so với nhìn vào một sắc thuế đơn lẻ. Cách tiếp cận này thực tế hơn: nhà nhập khẩu không mua sản phẩm vì Section 301 thấp, mà vì tổng chi phí để đưa hàng lên kệ cạnh tranh hơn các nguồn cung khác. Nếu doanh nghiệp Việt tối ưu vận chuyển, cải thiện năng suất nhà máy, chuẩn hóa truy xuất nguồn gốc để giảm rủi ro kiểm tra, họ có thể bù được một phần bất lợi thuế bằng việc kéo các khoản chi khác xuống. Ở chiều ngược lại, nếu vẫn để chi phí nội địa phình to, chất lượng không ổn định, hồ sơ kỹ thuật thiếu, thì dù thuế có nhích xuống vài điểm phần trăm, tôm Việt khó giành lại lợi thế. Chi phí cạnh tranh thủy sản cần được xem như một cấu trúc động: mỗi chính sách mới ở Mỹ là bài kiểm tra khả năng thích ứng của doanh nghiệp trong việc giữ khoảng cách chi phí ở mức chấp nhận được.
Chiến lược cho xuất khẩu tôm Mỹ: giá không còn là vũ khí duy nhất
Trước sức ép thuế kép, bài toán xuất khẩu tôm Mỹ không thể giải bằng công thức giảm giá đơn giản. VASEP đã khuyến nghị doanh nghiệp chuyển mạnh hơn sang các dòng sản phẩm chế biến và có giá trị gia tăng cao, thay vì phụ thuộc vào tôm sơ chế nơi giá thành gần như là yếu tố quyết định duy nhất. Ở phân khúc chế biến sâu, sản phẩm tiện lợi, tôm tẩm ướp hay các dạng đóng gói phục vụ chế biến nhanh, khả năng thay thế nguồn cung thấp hơn, giúp doanh nghiệp Việt có cơ hội dùng chất lượng, độ ổn định, dịch vụ và quan hệ với khách hàng để bù lại bất lợi về thuế. Song song với tái cơ cấu sản phẩm, doanh nghiệp cần nghiêm túc xây dựng chiến lược giá dài hạn trong bối cảnh Section 301 có thể trở thành công cụ điều tiết nhiều năm tới. Thay vì chờ đợi chính sách đảo chiều, nên chuẩn hóa kịch bản chi phí với mức thuế hiện hành, thiết kế lại hợp đồng với nhà nhập khẩu trên cơ sở chia sẻ rủi ro, và chuẩn bị năng lực thương lượng tốt hơn. Các hoạt động kết nối thị trường như triển lãm thủy sản quốc tế, nơi ngành thủy sản Việt quy tụ hàng trăm doanh nghiệp trong nước và quốc tế, sẽ chỉ phát huy hiệu quả nếu người bán đi kèm chiến lược cạnh tranh rõ ràng. Kết lại, áp lực tôm Việt thuế Mỹ là thực và đang tăng, nhưng nó cũng buộc doanh nghiệp bước ra khỏi vùng an toàn giá rẻ. Ai coi đây là cơ hội để nâng cấp sản phẩm, chuẩn hóa quản trị chi phí và xây dựng thương hiệu giá trị cao sẽ có cơ hội giữ chỗ đứng tại Mỹ; ai tiếp tục bán rẻ như cũ sẽ sớm bị đẩy ra rìa cuộc chơi mới.
