Nút giao cao tốc: “Mạch máu” của kết nối giao thông đang bị nghẽn
Nút giao cao tốc là điểm kết nối giữa tuyến cao tốc với mạng lưới quốc lộ, tỉnh lộ và đường địa phương, đóng vai trò như những “van điều tiết” giúp luồng phương tiện ra vào cao tốc thuận lợi, giảm áp lực cho đường hiện hữu, đồng thời mở ra không gian phát triển mới cho các đô thị, khu công nghiệp và vùng nông thôn lân cận thông qua việc rút ngắn thời gian di chuyển và chi phí logistics.
Nhìn vào các nút giao cao tốc miền Trung và khu vực lân cận, có một nghịch lý rõ ràng: vốn đã bố trí, nhà thầu đã vào cuộc, nhưng tiến độ xây dựng vẫn ì ạch vì những vướng mắc quen thuộc về giải phóng mặt bằng, điều chỉnh thiết kế và xử lý hậu quả thiên tai. Trường hợp tuyến đường nối Quốc lộ 32 với nút giao IC14 cao tốc Nội Bài - Lào Cai đã thực hiện được khoảng 71,6% khối lượng toàn tuyến, nhưng nguy cơ chậm hẹn về đích cuối năm vẫn hiện hữu. Điều này cho thấy “nút thắt” không còn nằm ở ý chí hay nguồn lực, mà ở cách tổ chức và xử lý các điểm nghẽn trên thực địa.
IC14: Hơn 70% khối lượng nhưng vẫn có thể lỡ hẹn
Tuyến đường gần 12 km nối Quốc lộ 32 với nút giao IC14 cao tốc Nội Bài – Lào Cai được kỳ vọng mở thêm một hướng kết nối giao thông quan trọng, tạo không gian phát triển kinh tế – xã hội mới cho khu vực. Đến tháng 9, giá trị thực hiện của 5 gói thầu đã đạt hơn 335,6 tỷ đồng, tương đương khoảng 71,6% khối lượng, trong khi giải ngân vốn đã vượt 81% kế hoạch. Đây là con số biết nói: tiền ra nhanh hơn tiến độ xây dựng, nghĩa là “chiếc phanh” đang nằm ở nơi khác, không phải tài chính.
Điểm nghẽn lớn nhất là mặt bằng: tại km1+200 vẫn còn khoảng 200 m tuyến chính chưa thi công được, với gần 30 vạn m³ đất đá cần san gạt. Hoàn lưu bão gây sạt lở ở km0+450 và km0+600, kéo theo tranh chấp lợi ích với đất sản xuất của người dân. Cộng thêm các trường hợp đã nhận tiền nhưng chưa giao đất, chưa phối hợp kiểm kê, khiến thời gian còn lại cho mục tiêu hoàn thành cuối năm ngày càng eo hẹp. Dù địa phương cam kết xử lý dứt điểm trong tháng 10 để bàn giao mặt bằng sạch, rõ ràng khả năng “về đích” đúng hẹn vẫn là dấu hỏi lớn.
Hai nút giao trên cao tốc Cam Lộ - La Sơn: Chạy đua với mốc 4 làn xe
Trên tuyến cao tốc Cam Lộ - La Sơn, đoạn qua TP Huế dài hơn 62 km trong tổng chiều dài gần 99 km, hai nút giao với Tỉnh lộ 16 và Tỉnh lộ 12B là mắt xích quan trọng để đảm bảo kết nối giao thông khi cao tốc được mở rộng từ 2 lên 4 làn xe hoàn chỉnh. Việc hoàn thành hai nút giao cao tốc này sẽ bổ sung các điểm kết nối giữa cao tốc Cam Lộ - La Sơn với mạng lưới giao thông khu vực, đồng thời bảo đảm tính đồng bộ cho toàn tuyến.
Ở nút giao Tỉnh lộ 16 tại Km65+300, sau khi hộ dân cuối cùng di dời bàn giao mặt bằng, nhà thầu đã hoàn thành các mố M1, M2, 4 mố trụ và đúc xong dầm cầu, hướng tới mục tiêu hoàn thành cầu vượt vào cuối tháng 12. Trong khi đó, nút giao Tỉnh lộ 12B ở Km72+370 lại cho thấy một kiểu chậm trễ khác: phải điều chỉnh thiết kế do vướng lô cốt, cầu vượt chuyển sang phương án 4 nhịp và đến nay mới đạt hơn 20% khối lượng, dù kế hoạch yêu cầu cơ bản hoàn thành vào cuối năm để kịp với toàn tuyến. Khi thiết kế và mặt bằng không ổn định từ đầu, mọi nỗ lực “tăng tốc” của nhà thầu đều bị trừ đi vài nhịp.
Người dân, nhà thầu và chính quyền: Mỗi bên chậm một nhịp, dự án chậm cả tuyến
Điểm trung tính giữa lợi ích chung và quyền lợi riêng đang bị xử lý quá chậm. Tại IC14, có hộ đã nhận tiền nhưng chưa bàn giao đất, có hộ chưa nhận tiền dù phương án bồi thường đã phê duyệt, lại có trường hợp không phối hợp kiểm kê. Ở nhiều đoạn nhánh kết nối, mới phê duyệt được hơn nửa số hộ vì còn xác minh nguồn gốc đất. Phần mình, chính quyền địa phương chọn cách “mưa dầm thấm lâu”, tuyên truyền, vận động, đối thoại. Cách làm mềm dẻo là cần thiết, nhưng nếu không gắn với mốc thời gian và chế tài rõ ràng, nó dễ biến thành một dạng trì hoãn hợp thức.
Nhà thầu cũng không thể đổ hết lỗi cho mặt bằng. Khi thiết kế chưa lường trước các chướng ngại như lô cốt ở nút giao Tỉnh lộ 12B, việc phải điều chỉnh giữa chừng đã khiến tiến độ xây dựng trượt khỏi kế hoạch. Kết quả là người dân chịu cảnh đi đường vòng, doanh nghiệp mất thêm chi phí vận tải, còn năng lực kết nối giao thông của cao tốc miền Trung vẫn chưa phát huy hết. Những tuyến cao tốc hàng chục km sẽ mất ý nghĩa nếu các nút giao cao tốc – nơi tiếp nhận và phân phối dòng xe – nối chậm hoặc làm trước, sửa sau.
Muốn cao tốc miền Trung phát huy tác dụng, phải “khóa lịch” cho nút giao
Các con số về tiến độ tại IC14, Tỉnh lộ 16 hay Tỉnh lộ 12B cho thấy một thực tế: bài toán kỹ thuật không còn là rào cản chính, mà là quản trị dự án. Nếu không thay đổi cách xử lý giải phóng mặt bằng và điều chỉnh thiết kế, tình trạng “cao tốc xong, nút giao chưa kịp mở” sẽ tiếp tục lặp lại, kéo lùi hiệu quả đầu tư của cả tuyến.
Điều cần thiết lúc này là đặt nút giao cao tốc vào đúng vai trò của nó trong hệ thống kết nối giao thông: phải hoàn thành đồng bộ, không được xem là hạng mục phụ. Mốc thời gian bàn giao mặt bằng cần ràng buộc mạnh hơn với trách nhiệm của chính quyền cơ sở; thiết kế phải ổn định trước khi khởi công, tránh điều chỉnh giữa chừng; và quan trọng nhất, thông tin về tiến độ cần công khai để người dân – những người chịu ảnh hưởng trực tiếp – giám sát. Khi mỗi nút giao không còn là “nút thắt”, cao tốc miền Trung mới thực sự trở thành trục động lực cho phát triển.
