Chỉnh trang khu dân cư: không chỉ xây nhà mới mà là tái thiết cộng đồng
Chỉnh trang khu dân cư là quá trình cải tạo những khu ở cũ, lụp xụp, hạ tầng xuống cấp thành không gian sống đồng bộ, an toàn và tiện nghi hơn, nhưng vẫn cố gắng giữ lại cộng đồng cư dân, mạng lưới sinh kế và bản sắc xã hội đã hình thành qua nhiều thế hệ. Với dự án Mả Lạng và chợ Gà - Gạo, TP.HCM đang thử một cách phát triển đô thị khác: không “xóa và làm lại” từ đầu, mà ưu tiên tái định cư tại chỗ, khẳng định người dân là trung tâm của thay đổi. Thay vì biến tứ giác Nguyễn Cư Trinh hay khu chợ Gà - Gạo thành tổ hợp thương mại xa lạ, thành phố chọn đầu tư khoảng 15.674 tỷ đồng để xây dựng nhà ở xã hội, trường học, công viên và cải tạo hạ tầng nhằm nâng chất lượng sống nhưng không đánh vỡ cộng đồng cư trú lâu đời.
Thực trạng Mả Lạng, chợ Gà - Gạo: vì sao cần một cú chuyển mình mạnh?
Mả Lạng và chợ Gà - Gạo là hai lát cắt điển hình của phát triển đô thị TP.HCM: nằm giữa trung tâm, nhưng nhiều hộ dân sống trong những căn nhà vài mét vuông, hẻm nhỏ ngoằn ngoèo, thiếu ánh sáng và không bảo đảm an toàn phòng cháy. Toàn khu Mả Lạng có khoảng 1.030 căn với 1.459 hộ, gần 4.700 người, hơn 500 căn dưới 20m², trong đó 187 căn chỉ 5–10m². Những câu chuyện đời sống ở đây cho thấy mức độ bức bối: căn nhà 15m² chứa nhiều thế hệ, gác xép thấp, đồ đạc chồng chất; hay căn 36,6m² đã sửa nhiều lần vẫn không đáp ứng được nhu cầu sinh hoạt. Khi một khu dân cư lâu đời bị “kẹt” trong cấu trúc chật chội như vậy, chỉnh trang khu dân cư không còn là lựa chọn, mà là nhu cầu cấp bách để giảm rủi ro, trả lại tối thiểu phẩm giá không gian sống cho cư dân.
Tái định cư tại chỗ: lựa chọn mang tính chính trị xã hội, không chỉ là kỹ thuật quy hoạch
Điểm đáng giá nhất của dự án không nằm ở chiều cao 35 hay 38 tầng của các khối chung cư, mà ở quyết định tái định cư tại chỗ cho toàn bộ cư dân bằng nhà ở xã hội, hoàn toàn không theo mục đích thương mại. Đây là khác biệt lớn so với nhiều dự án phát triển đô thị TP.HCM trước đây, nơi cộng đồng cũ bị dạt ra vùng xa, nhường chỗ cho các công trình “đẹp mắt” nhưng xa lạ với đời sống người lao động. Việc bố trí khoảng 1.400 căn hộ nhà ở xã hội và 93 căn thấp tầng ở Mả Lạng, cùng khoảng 760 căn hộ ở chợ Gà - Gạo, đều phục vụ tái định cư tại chỗ, cho thấy cách tiếp cận xem cộng đồng địa phương là tài sản xã hội cần được bảo vệ. Người dân không chỉ có chỗ ở mới, mà có cơ hội tiếp tục sống trong không gian quen thuộc, giữ mạng lưới hàng xóm, việc làm và ký ức gắn bó với khu phố.
Không gian sống mới: hiện đại hơn nhưng có đủ chỗ cho ký ức và sinh kế?
Về mặt thiết kế, dự án hướng tới một không gian sống đồng bộ với chung cư cao tầng, khu nhà thấp tầng, công viên khoảng 1,25ha, trường liên cấp 1–2, khu sinh hoạt cộng đồng, sân chơi, mảng xanh và các tiện ích công cộng khác. Về hạ tầng, cả hai khu sẽ được cải tạo hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, tổ chức lại giao thông và không gian công cộng, thay thế mạng lưới hẻm tối tăm bằng cấu trúc an toàn, thông thoáng hơn. Nhưng câu hỏi lớn là: hạ tầng mới có để đủ chỗ cho sinh kế truyền thống và nhịp sống xóm nhỏ không? Một khu chợ từng bán gà – gạo, nơi người dân dựng sạp hàng sinh sống, liệu có được tích hợp không gian buôn bán phù hợp trong thiết kế mới, hay sẽ bị “gọn gàng” đến mức mất chất chợ? Phát triển đô thị TP.HCM nếu chỉ đồng bộ về vật chất mà bỏ quên kinh tế nhỏ lẻ, văn hóa hẻm, thì bản sắc cộng đồng rất dễ bị mài mòn.
Khi nào Mả Lạng, chợ Gà - Gạo thành “case study” tốt cho phát triển đô thị TP.HCM?
Dự án dự kiến hoàn thành và đưa vào sử dụng năm 2029, nghĩa là cộng đồng Mả Lạng và chợ Gà - Gạo đang đứng trước một quá trình chuyển đổi kéo dài vài năm, với không ít xáo trộn đời sống. Ngày 29/8, dự án được khởi công cùng 10 công trình trọng điểm khác, trong đó nhà đầu tư cam kết huy động đủ tài chính, nhân lực và kinh nghiệm để bảo đảm tiến độ và chất lượng. Tuy vậy, để đây trở thành ví dụ tích cực cho chỉnh trang khu dân cư, TP.HCM cần làm nhiều hơn những bản vẽ phối cảnh đẹp: đối thoại liên tục với dân trong suốt quá trình thi công, minh bạch tiêu chí phân căn hộ, tạo cơ chế cho kinh tế hộ nhỏ tồn tại trong cấu trúc mới, và duy trì những không gian cộng đồng mở cho sinh hoạt xóm. Nếu làm được, Mả Lạng và chợ Gà - Gạo sẽ chứng minh rằng phát triển đô thị TP.HCM hoàn toàn có thể hiện đại hóa mà không đánh mất cộng đồng.
