Một khoảng lặng cần thiết giữa chiến sự
Ngừng bắn Oleshky là thỏa thuận tạm dừng hoạt động quân sự tại một khu vực thuộc tỉnh Kherson, nhằm đưa viện trợ nhân đạo vào và chuẩn bị sơ tán dân thường qua hành lang an toàn được chỉ định. Thỏa thuận này không chấm dứt chiến sự Nga–Ukraine, nhưng có thể tạo ra khoảng thời gian sống còn cho những người mắc kẹt giữa vùng giao tranh. Ngày 23/10, Nhà Trắng cho biết Nga và Ukraine đã nhất trí ngừng bắn sau nỗ lực trung gian của Đệ nhất phu nhân Mỹ Melania Trump; Điện Kremlin cũng xác nhận hai bên đồng ý với thỏa thuận. Nga công bố lệnh bắt đầu lúc 4 giờ ngày 27/10 theo giờ địa phương, tương đương 8 giờ theo giờ Hà Nội, để triển khai chiến dịch nhân đạo. Ukraine cũng xác nhận ngừng bắn tại khu vực. Việc thông tin ban đầu nêu những mốc thời gian khác nhau khiến điều quan trọng hơn cả là các bên phải thống nhất và tuân thủ lịch thực thi trên thực địa.
Cấp thiết không phải là cách gọi phóng đại: dân số Oleshky giảm từ khoảng 24.000 người trước khi xung đột toàn diện bùng phát năm 2022 xuống còn khoảng 1.700–2.000 người. Những người còn lại gặp khó khăn trong tiếp cận lương thực, nước sạch, thuốc men và dịch vụ y tế. Khi nhu yếu phẩm thiếu hụt, một hành lang an toàn chỉ có giá trị nếu hàng cứu trợ thực sự đến nơi và người dân có thể rời đi tự nguyện, an toàn.
Hành lang an toàn là phép thử thực tế
Thỏa thuận không tự bảo đảm cứu trợ dân thường; nó chỉ mở điều kiện để hoạt động đó diễn ra. Theo thông báo của Bộ Quốc phòng Nga, lực lượng công binh sẽ rà phá và trinh sát nhằm bảo đảm hành lang cho các đoàn xe chở nhu yếu phẩm, hàng cứu trợ vào thành phố. Điện Kremlin cho biết việc sơ tán có thể kéo dài nhiều ngày. Điều đó đòi hỏi ngừng bắn được duy trì đủ lâu, tuyến đường được bảo vệ và các đoàn xe không trở thành mục tiêu. Tổng Thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres hoan nghênh thỏa thuận, đồng thời nhấn mạnh cứu trợ khẩn cấp và sơ tán phải an toàn, tự nguyện, tuân thủ luật nhân đạo quốc tế. Đây là thước đo phù hợp hơn mọi tuyên bố ngoại giao: người dân có nhận được thực phẩm, thuốc men và cơ hội rời khỏi nơi nguy hiểm hay không. Liên hợp quốc cũng bày tỏ mong muốn những thỏa thuận tương tự được mở rộng tới các khu vực khác chịu ảnh hưởng của xung đột.
Vai trò trung gian của Melania Trump giúp tạo điểm tựa để hai bên đồng ý một việc cụ thể, còn các quan chức nhân quyền Nga và Ukraine cũng tham gia trao đổi về sứ mệnh nhân đạo. Nhưng uy tín của người kết nối không thể thay thế cơ chế giám sát rõ ràng và trách nhiệm giải trình. Nếu thiếu thông tin đáng tin cậy về hành lang, thời hạn và cách xử lý vi phạm, thỏa thuận dễ bị tổn thương trước nghi kỵ vốn đã sâu sắc.
Tín hiệu cho đàm phán, chưa phải bước ngoặt hòa bình
Một thỏa thuận cục bộ có thể chứng minh rằng Nga và Ukraine vẫn phối hợp được khi lợi ích nhân đạo đủ cấp bách. Nếu ngừng bắn được giữ vững và hoạt động sơ tán diễn ra an toàn, Oleshky sẽ là tiền lệ hữu ích: đối thoại kỹ thuật có thể đem lại kết quả cụ thể ngay cả khi bất đồng chính trị còn nguyên. Nhưng biến tiền lệ ấy thành bằng chứng rằng hòa bình đã gần kề sẽ là kết luận vội vàng. Giao tranh vẫn tiếp diễn ở nơi khác, còn thỏa thuận chỉ giới hạn trong một khu vực và một mục tiêu nhân đạo. Các cuộc họp cấp kỹ thuật giữa Ukraine, Nga và Mỹ được dự kiến nối lại trong nửa đầu tháng 11 tại Abu Dhabi. Đây là cơ hội để duy trì kênh liên lạc, không phải cam kết rằng các bên đã thu hẹp được bất đồng về lãnh thổ, bảo đảm an ninh hay trật tự an ninh châu Âu. Đàm phán hòa bình cần nhiều hơn thiện chí nhất thời: cần những thỏa hiệp chính trị mà thỏa thuận cứu trợ ở Oleshky chưa chạm tới.
Kết luận hợp lý nhất lúc này vừa hy vọng vừa dè dặt. Ngừng bắn Oleshky có thể cứu người, giảm bớt khổ đau và chứng minh rằng hợp tác nhân đạo vẫn khả thi giữa lúc chiến sự chưa dừng. Giá trị của nó sẽ được xác định bằng việc thực thi, không phải bằng những lời ca ngợi. Nếu hành lang an toàn hoạt động hiệu quả, đó là bước tiến đáng ghi nhận; để mở đường cho hòa bình rộng hơn, các bên vẫn phải giải quyết những bất đồng cốt lõi tại bàn đàm phán.
