Thành phố trực thuộc Trung ương mới: Bước định hình lại không gian phát triển
Thành phố trực thuộc Trung ương là đơn vị hành chính – đô thị có quyền hạn và trách nhiệm trực tiếp dưới sự quản lý của trung ương, được tổ chức với quy mô dân số, diện tích và vai trò kinh tế – chính trị đủ lớn để trở thành cực tăng trưởng và trung tâm điều phối vùng, qua đó tạo điều kiện cải thiện quản trị nhà nước, nâng chất lượng hạ tầng, dịch vụ công và đời sống người dân trong không gian đô thị mở rộng. Việc phê duyệt thành phố Quảng Ninh như thành phố trực thuộc Trung ương thứ 8 không chỉ bổ sung thêm một cái tên trên bản đồ hành chính, mà quan trọng hơn là thể hiện một bước ngoặt trong tư duy phát triển đô thị Việt Nam, chuyển từ mô hình tỉnh truyền thống sang các đô thị quy mô vùng, gắn trực tiếp với chiến lược tổ chức lại không gian phát triển và phân cấp quản lý.
Sáng 28/8, tại Cung Quy hoạch, Hội chợ và Triển lãm ở Quảng Ninh, địa phương tổ chức Lễ công bố Nghị quyết của Quốc hội về thành lập thành phố Quảng Ninh và đón nhận Huân chương Lao động hạng Nhất. Nghị quyết số 36/2026/QH16 do Quốc hội khóa XVI thông qua được công bố tại buổi lễ, đánh dấu việc Quảng Ninh chính thức trở thành thành phố trực thuộc Trung ương thứ 8 của cả nước. Đồng thời, tại kỳ họp không thường lệ thứ Nhất ngày 24/8, Quốc hội khóa XVI cũng biểu quyết thông qua nghị quyết thành lập thành phố Quảng Ninh và nghị quyết thành lập thành phố Bắc Ninh với sự đồng thuận tuyệt đối của các đại biểu tham gia biểu quyết. Đây là các quyết định mang tính chính trị – hành chính rõ rệt, cho thấy trung ương đang chủ động tái cấu trúc cơ cấu hành chính để phù hợp hơn với quy mô phát triển đô thị.
Quảng Ninh lên thành phố: Mô hình đô thị biển và yêu cầu quản trị mới
Điểm đáng chú ý của thành phố Quảng Ninh là toàn bộ diện tích tự nhiên và quy mô dân số của tỉnh được chuyển sang mô hình thành phố, với 6.231,27 km2, dân số 1.523.400 người và 54 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 30 phường, 22 xã và 2 đặc khu. Thành phố mới tiếp giáp Hải Phòng, Bắc Ninh, Lạng Sơn, Trung Quốc và Biển Đông. Việc mở rộng phạm vi đô thị tới toàn bộ không gian tỉnh cho thấy tư duy phát triển đô thị Việt Nam đang rời khỏi mô hình “một đô thị trung tâm – vùng nông thôn xung quanh”, hướng tới cấu trúc đô thị biển – đô thị vùng tích hợp, nơi kinh tế biển, du lịch, công nghiệp, logistics và dịch vụ được kết nối trên cùng một nền quản trị thành phố trực thuộc Trung ương.
Trong phát biểu tại lễ công bố, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh việc thành lập thành phố Quảng Ninh là mốc son quan trọng, tạo ra một bước chuyển về chất: quản trị phải hiện đại hơn, kinh tế phải xanh hơn, hạ tầng đồng bộ hơn, văn hóa được tôn vinh hơn và cuộc sống của nhân dân tốt đẹp hơn. Ông mô tả Quảng Ninh là địa bàn chiến lược về quốc phòng, an ninh, đối ngoại, là cửa ngõ kết nối Việt Nam với Trung Quốc và thế giới, điểm giao thoa của các hành lang kinh tế, các tuyến giao thông, các chuỗi sản xuất và chuỗi cung ứng toàn cầu. Tầm nhìn đặt ra cho thành phố là trở thành đô thị hiện đại, xanh, thông minh, giàu bản sắc; một cực tăng trưởng năng động phía Bắc, trung tâm kinh tế biển, du lịch, dịch vụ và công nghiệp công nghệ cao. Đó là kỳ vọng lớn nhưng cũng là áp lực quản trị mới, đòi hỏi bộ máy thành phố phải thay đổi cách điều hành, gần dân hơn, lấy sự hài lòng của người dân và doanh nghiệp làm thước đo.
Từ cực tăng trưởng kinh tế đến đô thị biển cạnh tranh quốc tế
Thành phố Quảng Ninh không bắt đầu từ con số 0; nó là bước tiếp theo của một nền tảng kinh tế đã nằm trong nhóm dẫn đầu cả nước. Theo số liệu được công bố, GRDP năm 2025 của địa phương tăng 11,89%, cao nhất cả nước, quy mô nền kinh tế đạt khoảng 368.445 tỷ đồng và GRDP bình quân đầu người khoảng 10.402 USD. Dịch vụ giữ vai trò quan trọng, trong khi công nghiệp chế biến, chế tạo trở thành động lực mới bên cạnh nền công nghiệp truyền thống. Du lịch là lợi thế đặc biệt: năm 2025, địa phương đón khoảng 21,28 triệu lượt khách, doanh thu du lịch hơn 57.000 tỷ đồng. Những con số này cho thấy việc nâng cấp Quảng Ninh lên thành phố trực thuộc Trung ương không chỉ là “phong danh hiệu”, mà đặt mục tiêu biến một cực tăng trưởng kinh tế biển thành đô thị biển quy mô lớn, có sức cạnh tranh quốc tế trong chuỗi dịch vụ, logistics và kinh tế biển.
Theo định hướng trong nghị quyết, thành phố Quảng Ninh sẽ phát triển thành đô thị biển hiện đại, xanh, thông minh, có sức cạnh tranh quốc tế, đồng thời trở thành trung tâm kinh tế biển, du lịch và dịch vụ của quốc gia, gắn với yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh. Không gian đô thị mới không xoay quanh một trọng điểm duy nhất, mà tận dụng toàn bộ địa giới, kết nối các khu vực cửa khẩu, cảng biển, sân bay, đường cao tốc, vịnh Hạ Long và Yên Tử như các cấu phần của một hệ sinh thái đô thị và du lịch thống nhất. Chính vì thế, việc phê duyệt thành phố mới là một quyết định chiến lược: dùng công cụ cơ cấu hành chính để tạo thêm dư địa huy động nguồn lực, điều chỉnh quy hoạch, đầu tư hạ tầng và tái tổ chức lại không gian phát triển, thay vì chỉ trông chờ vào dự án đơn lẻ hay ưu đãi cục bộ.
Bắc Ninh và Quảng Ninh: Hai cực đô thị mới trong chiến lược cơ cấu hành chính
Cùng với Quảng Ninh, việc phê duyệt thành phố Bắc Ninh cho thấy trung ương không chỉ nâng cấp một địa phương mà đang tổ chức lại không gian phát triển theo hướng hình thành các đơn vị hành chính có quy mô lớn hơn và khai thác tốt hơn lợi thế đặc thù. Thành phố Bắc Ninh được thành lập trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của tỉnh, giáp Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Hưng Yên, Lạng Sơn và Thái Nguyên, nghị quyết có hiệu lực từ 20/9/2026. Nếu Quảng Ninh được định hướng là đô thị biển, trọng tâm kinh tế biển, du lịch, dịch vụ, thì Bắc Ninh lại đặt mục tiêu trở thành thành phố công nghiệp công nghệ cao, đổi mới sáng tạo, xanh, thông minh, hiện đại và giàu bản sắc Kinh Bắc, là cực tăng trưởng quan trọng của vùng và cả nước. Hai thành phố mới vì vậy không phải bản sao của nhau, mà là hai mô hình đô thị trực thuộc Trung ương cùng bổ sung lẫn nhau trong mạng lưới tăng trưởng.
Việc chuyển sang mô hình thành phố trực thuộc Trung ương được kỳ vọng tạo thêm dư địa để các địa phương tổ chức lại không gian đô thị, huy động nguồn lực, phát triển hạ tầng và nâng chất lượng quản trị. Quan trọng hơn, nghị quyết cũng xác định mục tiêu cuối cùng là người dân và doanh nghiệp được hưởng lợi trực tiếp thông qua thêm việc làm, nâng cao thu nhập, năng suất lao động và chất lượng sống, đồng thời tăng đóng góp cho ngân sách Nhà nước. Nếu Quảng Ninh tận dụng được lợi thế cửa ngõ biển, du lịch và kinh tế biên mậu, còn Bắc Ninh tiếp tục nâng cấp hệ sinh thái công nghiệp – công nghệ cao, thì sự xuất hiện của hai thành phố mới sẽ không chỉ làm tăng số lượng thành phố trực thuộc Trung ương, mà là bước chuyển về chất lượng không gian tăng trưởng, khi các cực kinh tế được trao thêm điều kiện để phát huy vai trò kết nối vùng và tham gia sâu hơn vào mạng lưới kinh tế quốc gia, khu vực và toàn cầu.
Tác động với người dân và thông điệp về phân cấp quản lý
Ở góc độ người dân, việc một địa phương trở thành thành phố trực thuộc Trung ương sẽ chỉ có ý nghĩa thực tế nếu đi kèm với thay đổi trong quản trị và dịch vụ công. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đặt yêu cầu rõ: mỗi cán bộ phải gần dân, trọng dân, hiểu dân và có trách nhiệm với dân; lấy kết quả công việc, sự hài lòng của người dân và doanh nghiệp làm thước đo. Nghị quyết về việc thành lập thành phố Quảng Ninh và Bắc Ninh cũng nhấn mạnh mục tiêu cuối cùng là người dân và doanh nghiệp được hưởng lợi thông qua thêm việc làm, nâng thu nhập, nâng năng suất lao động và chất lượng sống. Điều này cho thấy phê duyệt thành phố mới không chỉ là quyết định trên giấy, mà là một cam kết chính trị: dùng phân cấp quản lý và cơ cấu hành chính như công cụ để cải thiện đời sống thực tế.
Về mặt chiến lược, việc hình thành thành phố Quảng Ninh và Bắc Ninh trong bối cảnh cả nước đã có Hà Nội, TP.HCM, Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ, Huế và Đồng Nai – địa phương trở thành thành phố trực thuộc Trung ương từ ngày 30/4/2026 – cho thấy quá trình mở rộng mạng lưới đô thị cấp trung ương đang được đẩy nhanh. Hai nghị quyết mới có hiệu lực lần lượt từ 1/9 và 20/9/2026, đánh dấu việc số thành phố trực thuộc Trung ương được nâng lên 9. Sự thành lập này phù hợp với xu hướng phân cấp quản lý và nâng cao quy mô các trung tâm đô thị: trung ương tập trung vào thiết kế thể chế và định hướng, trong khi các thành phố trực thuộc Trung ương được giao thêm quyền để triển khai chính sách, thu hút đầu tư công nghiệp, tổ chức lại không gian đô thị và chủ động tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu. Câu hỏi còn lại không phải “có nên nâng cấp hay không”, mà là “các thành phố mới sẽ thực hiện trách nhiệm chiến lược này như thế nào” – đó là thách thức lớn trong giai đoạn tiếp theo.
