Ba trụ cột và câu hỏi sống còn về sức cạnh tranh xuất khẩu
Chiến lược nâng sức cạnh tranh xuất khẩu của TP HCM là tập hợp các giải pháp hạ tầng giao thông, hạ tầng logistics TP HCM và cải cách thể chế, nhằm giúp hàng hóa của doanh nghiệp thành phố tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu, giảm chi phí, tăng khả năng kết nối với các cảng biển trọng điểm và tạo nên môi trường kinh doanh thông thoáng, ổn định cho hoạt động xuất nhập khẩu và đầu tư dài hạn. Điểm xuyên suốt của chiến lược này là chuyển trọng tâm từ lợi thế chi phí thấp sang năng lực tổ chức sản xuất, phân phối và tuân thủ chuẩn mực thương mại quốc tế. TP HCM không có lựa chọn nào khác ngoài việc tái cấu trúc nền tảng phát triển nếu muốn giữ vai trò cực tăng trưởng trong bức tranh xuất khẩu cả nước. Khi Chính phủ đặt mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu 15–16% trong năm 2026, với kỳ vọng kim ngạch từ 546 đến 550 tỷ USD, áp lực lên một trung tâm kinh tế như TP HCM là rất rõ ràng. Vấn đề không chỉ là tăng số lượng container rời cảng mà là bảo vệ vị thế trong mặt bằng cạnh tranh mới, nơi năng suất hệ thống quan trọng hơn mọi ưu đãi đơn lẻ.
Hạ tầng giao thông và logistics: nền móng của lợi thế xuất khẩu
Nếu coi sức cạnh tranh xuất khẩu là cuộc đua thời gian và chi phí, thì hạ tầng giao thông và hạ tầng logistics TP HCM chính là đường băng quyết định tốc độ cất cánh. Thành phố xác định phải phát triển đồng bộ hạ tầng giao thông kết nối với các cảng biển, đặc biệt là những khu vực cửa ngõ, để dòng hàng xuất khẩu không bị mắc kẹt trong ùn tắc nội đô. Việc ưu tiên hệ thống logistics hiện đại và hạ tầng số tiên tiến cho thấy chính quyền đã hiểu rằng độ trễ thông tin và vận tải đang là điểm nghẽn lớn nhất. Theo lãnh đạo thành phố, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam không còn dựa nhiều vào chi phí sản xuất thấp, mà ở khả năng đổi mới công nghệ, đáp ứng chuẩn sản xuất xanh, chuyển đổi số và truy xuất nguồn gốc. Hạ tầng logistics hiện đại không chỉ là kho bãi và cảng, mà là mạng lưới dữ liệu, dịch vụ và kết nối giúp doanh nghiệp giảm rủi ro, đọc được nhịp thị trường và phản ứng nhanh với biến động trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Nếu hạ tầng không được nâng cấp, mọi nỗ lực đổi mới quy trình sản xuất sẽ bị triệt tiêu bởi chi phí vận chuyển và thời gian giao hàng.
Thể chế và khu vực thương mại tự do Cái Mép Hạ: đột phá về môi trường kinh doanh
Trong bối cảnh doanh nghiệp phải tuân thủ hàng loạt tiêu chuẩn và biện pháp phòng vệ thương mại từ các thị trường xuất khẩu trọng điểm, thể chế chính là chốt chặn giúp hoặc cản đường. Phó Chủ tịch UBND TP HCM nhấn mạnh thành phố đang tập trung tháo gỡ các vướng mắc thể chế để khơi thông nguồn lực, đồng thời phát triển khu công nghiệp, khu chế xuất, khu công nghệ cao và khu vực thương mại tự do nhằm thu hút dòng vốn đầu tư nước ngoài có chọn lọc. Đây là lựa chọn mang tính chủ động, thay vì chờ đợi các dòng vốn dịch chuyển ngẫu nhiên. Việc triển khai quyết định thành lập khu vực thương mại tự do gắn với cảng biển khu vực Cái Mép Hạ đánh dấu bước chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang tổ chức không gian kinh tế mở. Kế hoạch đặt mục tiêu xây dựng và đưa khu thương mại tự do vào vận hành theo lộ trình đã phê duyệt, với nguyên tắc “sáu rõ” về người, nhiệm vụ, tiến độ, trách nhiệm, sản phẩm đầu ra và thẩm quyền. Có cơ chế giám sát, đánh giá định kỳ và từng giai đoạn, bảo đảm phối hợp chặt chẽ giữa các sở, ngành, địa phương trong quản lý nhà nước đối với khu vực này. Nếu thực thi nghiêm túc, Cái Mép Hạ sẽ trở thành điểm tựa mới cho hoạt động xuất nhập khẩu, giúp doanh nghiệp tận dụng tốt bối cảnh 17 hiệp định thương mại tự do đã ký kết và thực thi.
Từ mục tiêu vĩ mô đến hành động vi mô: vai trò của dự báo, liên kết vùng và xúc tiến số
Hạ tầng và thể chế chỉ phát huy hết giá trị nếu đi kèm năng lực vận hành thông minh. TP HCM đã giao Sở Công Thương và Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư Thành phố làm đầu mối triển khai ba nhóm giải pháp: nâng chất lượng dự báo thị trường, tăng liên kết vùng và đổi mới xúc tiến thương mại theo hướng số hóa. Đây là bước dịch chuyển từ cách làm manh mún sang quản trị theo chuỗi. Ở cấp vĩ mô, Chính phủ đặt mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu 15–16% trong năm 2026, với kim ngạch hướng tới quy mô 546–550 tỷ USD. Nhưng ở cấp vi mô, câu hỏi là liệu từng doanh nghiệp có nhận được thông tin kịp thời về xu hướng tiêu dùng, tiêu chuẩn kỹ thuật, yêu cầu truy xuất nguồn gốc và biện pháp phòng vệ thương mại hay không. Việc phát triển hệ sinh thái xúc tiến thương mại số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn để kết nối cung cầu được kỳ vọng sẽ giảm đáng kể chi phí giao dịch cho doanh nghiệp. Nếu thành phố thực sự coi đây là dịch vụ công cho cộng đồng doanh nghiệp, thay vì chỉ là công cụ quảng bá, lợi ích mang lại sẽ vượt xa các hội chợ truyền thống.
Kết luận: Sức cạnh tranh xuất khẩu không chỉ là chuyện hải quan và cảng biển
Từ diễn đàn xuất khẩu được tổ chức tại TP HCM đến kế hoạch chi tiết cho khu vực thương mại tự do Cái Mép Hạ, có thể thấy thành phố đang cố gắng xây dựng một hệ sinh thái xuất khẩu hoàn chỉnh, chứ không chỉ xử lý vài điểm nghẽn đơn lẻ. Ba trụ cột hạ tầng giao thông, hạ tầng logistics TP HCM và cải cách thể chế được đặt đúng chỗ, nhưng độ thành công nằm ở tốc độ thi công, chất lượng phối hợp và mức độ lắng nghe doanh nghiệp. Thứ trưởng Bộ Công Thương nhắc lại rằng thương mại bền vững phải dựa trên niềm tin và sự hài hòa lợi ích giữa các đối tác. Niềm tin đó không chỉ là câu chuyện của doanh nghiệp và nhà nhập khẩu quốc tế, mà còn là niềm tin của doanh nghiệp vào chính quyền địa phương: thủ tục có thực sự giảm, hạ tầng có đúng tiến độ, dữ liệu thị trường có được cập nhật và mở rộng. Nếu TP HCM giữ được cam kết đồng hành và duy trì nhịp cải cách, thành phố có cơ hội không chỉ giữ vai trò cực tăng trưởng, mà còn trở thành “bản lề” trong chiến lược đa dạng hóa chuỗi cung ứng toàn cầu của nhiều tập đoàn.
