PISA: Học sinh Việt Nam bứt phá công nghệ nhưng hụt hơi ở đọc hiểu

PISA 2025 Việt Nam: bức tranh trái chiều giữa khoa học, công nghệ và đọc hiểu

PISA 2025 Việt Nam là cuộc đánh giá năng lực học sinh 15 tuổi trong các lĩnh vực Khoa học, Toán, Đọc hiểu và giải quyết vấn đề bằng máy tính trong môi trường số, đồng thời khảo sát thái độ học tập, mức độ sử dụng công nghệ AI và các yếu tố an toàn học đường để cung cấp cái nhìn toàn diện về chất lượng, công bằng và xu hướng phát triển của giáo dục phổ thông Việt Nam trong so sánh quốc tế. Kết quả sơ bộ do OECD công bố ngày 8/9/2026 cho thấy một nghịch lý rõ rệt: học sinh Việt Nam vừa chăm học, kiên trì, thích ứng nhanh với công nghệ, vừa bộc lộ khoảng trống đáng lo ở năng lực đọc hiểu và trải nghiệm an toàn trong trường học. Đây không chỉ là một bảng xếp hạng; đó là bản chẩn đoán buộc ngành giáo dục phải thay đổi cách dạy, cách kiểm tra và cách bảo vệ học sinh trong thời đại số.

Ở góc độ thuần điểm số, Việt Nam tiếp tục khẳng định vị thế “nước thu nhập thấp nhưng kết quả cao” khi Toán và Khoa học tương đương nhiều nước OECD. Học sinh đạt trung bình 457 điểm Khoa học, 443 điểm Toán, 392 điểm Đọc hiểu và 461 điểm Giải quyết vấn đề bằng máy tính. Nhưng nếu chỉ khoái chí vì thành tích khoa học mà bỏ qua việc hơn nửa số học sinh chưa đạt mức đọc hiểu cơ bản, chúng ta sẽ nhìn nhầm bức tranh. PISA 2025 là kỳ đầu Việt Nam thi trên máy tính, với yêu cầu điều hướng văn bản số, đa phương thức, dữ liệu động cho thấy năng lực học tập trong thế giới số quan trọng không kém nội dung kiến thức truyền thống.

Thích ứng công nghệ và AI: điểm mạnh mới của học sinh Việt Nam

Nhìn từ PISA 2025 Việt Nam, thế hệ học sinh hiện nay rõ ràng là thế hệ công nghệ. Các em dành trung bình 2,2 giờ mỗi ngày dùng thiết bị số tại trường cho hoạt động học tập, cao hơn mức 1,7 giờ của OECD, đồng thời dùng khoảng 1,5 giờ cho hoạt động không phục vụ học tập, so với 1,1 giờ của OECD. Quan trọng hơn, AI đã len sâu vào thói quen học: 94% học sinh dùng chatbot AI để hỗ trợ học tập; 82% dùng AI để nghiên cứu sơ bộ một chủ đề; 86% dùng để tóm tắt văn bản và 88% dùng để soạn thảo văn bản cho bài tập. Đây là tỷ lệ cao nhất khu vực, cho thấy học sinh công nghệ AI đang trở thành chuẩn mực mới, không phải ngoại lệ.

Việc học sinh sử dụng AI phổ biến là cơ hội, nhưng cũng là phép thử cho năng lực tư duy phản biện và đạo đức học tập. Câu hỏi đúng lúc này không còn là “có cho phép học sinh dùng AI hay không”, mà là làm sao dạy các em biết đặt câu hỏi, kiểm tra thông tin, nhận ra câu trả lời sai hoặc thiếu căn cứ, và dùng AI để hỗ trợ việc học chứ không làm thay việc suy nghĩ. Nếu nhà trường không nhanh chóng xác lập hướng dẫn rõ ràng, học sinh sẽ dễ trượt sang thói quen “copy – paste thông minh” thay vì học sâu. Cùng với đó, cách kiểm tra, đánh giá cần điều chỉnh để đo được năng lực thực trong bối cảnh AI phổ biến, tránh biến điểm số thành cuộc thi sử dụng công cụ thành thạo.

Đọc hiểu tiếng Việt: điểm yếu âm thầm nhưng nguy hiểm

Nếu phải chọn một tín hiệu báo động từ PISA 2025 Việt Nam, thì đó là năng lực đọc hiểu tiếng Việt. Chỉ 41% học sinh đạt từ Mức 2 trở lên trong Đọc hiểu, thấp hơn nhiều so với mức trung bình 69% của OECD. Nói cách khác, khoảng 59% học sinh 15 tuổi chưa đạt mức đọc hiểu cơ bản theo chuẩn PISA. Điều đáng lo là Mức 2 không phải chuẩn cao, mà chỉ là cột mốc tối thiểu để học sinh bắt đầu dùng kiến thức và thông tin xử lý các tình huống quen thuộc trong đời sống. Khi năng lực nền tảng này yếu, mọi nỗ lực nâng cao về khoa học, toán học hay công nghệ sẽ giống xây nhà trên nền đất mềm.

Kết quả sơ bộ đã nhấn mạnh: đọc hiểu cần được ưu tiên và đây không chỉ là việc của môn Ngữ văn. Năng lực đọc hiểu tiếng Việt là điều kiện để học tốt Toán, Khoa học và mọi môn học có văn bản, biểu đồ, dữ liệu; là khả năng hiểu yêu cầu bài, tóm tắt thông tin, đối chiếu nguồn, phát hiện mâu thuẫn. Vì vậy, rèn đọc hiểu phải diễn ra trong tất cả môn học, từ việc yêu cầu học sinh tự đọc tài liệu, phân tích đề, đặt câu hỏi, đến việc thiết kế bài kiểm tra buộc các em phải đọc – hiểu – suy luận, không chỉ chép công thức hay học thuộc lòng. Nếu chương trình và sách giáo khoa mới không xoay trục mạnh theo hướng này, khoảng cách với chuẩn OECD sẽ còn rộng hơn khi môi trường số khiến thông tin ngày càng dày và phức tạp.

Kiên trì, giáo viên hỗ trợ sát sao nhưng an toàn học đường chưa vững

Bên cạnh điểm số, PISA 2025 Việt Nam phác họa một thế hệ học sinh có thái độ học tập tích cực: 82% tò mò về nhiều vấn đề; 79% cố gắng hơn khi nhiệm vụ trở nên khó; chỉ 12% cho rằng đi học là lãng phí thời gian. Có 87% học sinh tìm kiếm sự hỗ trợ của giáo viên khi cần và 90% hỏi bạn khi chưa hiểu. Sự hỗ trợ của giáo viên hiện lên như một lợi thế rõ nét: 90% học sinh cho biết giáo viên Khoa học quan tâm đến việc học của từng em; 85% nói giáo viên giảng đến khi học sinh hiểu và 89% được hỗ trợ thêm khi cần, vượt xa các tỷ lệ tương ứng của OECD. Đây là nền tảng quý giá để triển khai đổi mới dạy học, đặc biệt với học sinh công nghệ AI, khi vai trò của giáo viên chuyển mạnh sang người dẫn đường, người đặt câu hỏi và người bảo vệ tính trung thực học tập.

Tuy vậy, bức tranh tâm lý – xã hội trong trường học không hề sáng sủa. Theo báo cáo, có 19,9% học sinh Việt Nam cho biết từng bị bắt nạt ít nhất vài lần mỗi tháng dưới nhiều hình thức, cao hơn mức trung bình 19,6% của các nước OECD và vượt nhiều quốc gia châu Á như Thái Lan, Nhật Bản, Hàn Quốc và một số địa phương phát triển của Trung Quốc. Các dạng bắt nạt học đường phổ biến nhất là chế giễu bạn bè (15,8%), tung tin đồn ác ý (8,7%), đe dọa (3,5%), đăng thông tin cá nhân gây tổn thương lên mạng xã hội (2,8%) và xô đẩy, hành hung thể xác (2,7%). Trong bối cảnh PISA ngày càng chú trọng môi trường học tập, nếu chúng ta chỉ nói về điểm Khoa học, Toán, Đọc hiểu mà bỏ qua an toàn trường học, mọi cải cách sẽ thiếu nền tảng tâm lý để học sinh phát huy hết năng lực.

Từ điểm số đến hành động: đổi mới đánh giá, dạy học và bảo vệ học sinh

Kết quả PISA 2025 Việt Nam đặt ra hai yêu cầu song hành: nâng mặt bằng năng lực tối thiểu cho số đông, nhất là đọc hiểu tiếng Việt, đồng thời tạo điều kiện để phát triển nhóm học sinh có năng lực cao ở Khoa học, Toán và giải quyết vấn đề bằng máy tính. Việc đổi mới dạy học và đánh giá theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 vì thế cần tiếp tục theo hướng tăng khả năng vận dụng, yêu cầu học sinh đọc, phân tích, suy luận và giải quyết tình huống thực, thay vì chỉ tái hiện kiến thức. Cùng lúc, cách kiểm tra, đánh giá phải được điều chỉnh để đo đúng năng lực trong bối cảnh AI ngày càng phổ biến, tránh biến bài thi thành cuộc thi dùng công cụ.

PISA không nên chỉ được nhìn qua điểm số hoặc thứ hạng; điều chúng ta cần là phân tích kỹ theo vùng miền, giới tính, hoàn cảnh gia đình, môi trường học tập, rồi kết hợp với dữ liệu trong nước. Khoảng 31% học sinh Việt Nam nằm trong nhóm có điều kiện kinh tế – xã hội thấp nhất theo thang quốc tế, nhưng vẫn đạt trung bình 425 điểm Khoa học, một kết quả cao so với học sinh có hoàn cảnh tương tự ở nước khác. Trong khi đó, khoảng cách 87 điểm Khoa học giữa nhóm thuận lợi nhất và khó khăn nhất cho thấy hỗ trợ nhóm yếu thế phải là ưu tiên chính sách. Nếu ngành giáo dục coi PISA là chiếc gương soi rõ từng bất bình đẳng và từng lỗ hổng năng lực, rồi hành động để thu hẹp chúng, thì sức bật về khoa học và công nghệ hiện có sẽ không bị kìm hãm bởi điểm yếu đọc hiểu và bất an trong môi trường học đường.